Het is april. De wei staat er prachtig bij: fris en groen, sappig en uitnodigend. Je paard heeft de hele winter weinig buiten gestaan en staat te trappelen om naar buiten te gaan. Maar juist nu, in dit mooie voorjaarsweer, schuilt er een risico in dat groene gras dat met het blote oog niet te zien is: fructaan. En wie begrijpt wat fructaan is en wanneer het gevaarlijk wordt, kan zijn paard veel leed besparen.

Wat is fructaan?

Fructaan is een wateroplosbaar koolhydraat dat door grasplanten wordt aangemaakt onder invloed van zonlicht, via fotosynthese. In normale omstandigheden gebruikt de plant het geproduceerde fructaan direct als brandstof om te groeien. Maar zodra de omstandigheden voor groei ongunstig zijn, terwijl de zon wél schijnt en fotosynthese wel plaatsvindt, stapelt fructaan zich op in de grasstengelsteel en bladeren als energiereserve.

Voor de plant is dit een slim overlevingsmechanisme. Voor een paard dat dat gras eet, kan het een probleem zijn. Fructaan wordt in de dunne darm van het paard niet afgebroken door enzymen, in tegenstelling tot gewone suikers. Het bereikt daardoor grotendeels onverteerd de dikke darm, waar het snel wordt gefermenteerd door bacteriën.

Hoe veroorzaakt fructaan hoefbevangenheid?

Wanneer grote hoeveelheden fructaan de dikke darm bereiken, fermenteren bepaalde grampositieve bacteriën, waaronder Streptococcus-soorten, dit snel. Daarbij komt melkzuur vrij, wat de zuurgraad in de darm verlaagt. Dit verstoort de balans van de darmflora, verhoogt de doorlaatbaarheid van de darmwand en kan leiden tot het vrijkomen van stoffen die via het bloed de hoef bereiken, waar zij een ontstekingsreactie veroorzaken in de lamellen. Dit is hetzelfde mechanisme als bij graanongelukken, wanneer een paard zich heeft overeten aan granen.

Het is daarbij belangrijk te begrijpen dat er ook een tweede mechanisme bestaat. Bij paarden met insulineresistentie of Equine Metabool Syndroom (EMS) veroorzaken de gewone suikers in gras een piekrespons van insuline, en wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat een chronisch verhoogde insulinespiegel op zichzelf al een directe oorzaak is van hoefbevangenheid, onafhankelijk van het fructaanmechanisme. In de praktijk spelen bij veel gevallen van weidehoefbevangenheid beide mechanismen een rol.

Waarom voorjaar en najaar zo gevaarlijk zijn

De omstandigheden voor fructaanophoping in gras zijn het meest uitgesproken in het voorjaar en het najaar. De reden is precies de combinatie die ons weer in die perioden zo kenmerkt: koude nachten en zonnige dagen.

Het perspectief van de natuurlijke hoefverzorging

Vanuit de filosofie van Jaime Jackson, die de wilde mustang als model gebruikt voor wat een gezond paard nodig heeft, is de situatie op onze Europese weidegronden eigenlijk structureel onnatuurlijk voor het paard. Wilde paarden in het Amerikaanse Great Basin grazen op schraal, gevarieerd gras over grote oppervlakten, bewegen dagelijks tientallen kilometers en hebben nooit toegang tot de koolhydraatrijke weidegrassen die in Nederland en België de standaard zijn.

Het gras op onze weiden, vaak bestaande uit Engels raaigras en andere energierijke soorten, is door de eeuwen heen geselecteerd en verbeterd voor de veehouderij: hoog in koolhydraten, smakelijk en productief. Dat is prima voor melkkoeien, maar het is niet het gras waarop het paard evolutionair is afgestemd. De combinatie van een paard dat fysiologisch is gebouwd voor schraal gras, en weilanden die rijk zijn aan snel fermenteerbare koolhydraten, is een van de voornaamste oorzaken van hoefbevangenheid in de westerse paardenhouderij.

Uit onderzoek blijkt bovendien dat 61% van alle gevallen van hoefbevangenheid voorkomt bij paarden die op de weide staan. Dit gegeven alleen al maakt duidelijk dat weidemanagement een van de meest directe manieren is waarop een paardenhouder de hoefgezondheid van zijn paard kan beïnvloeden.

Een eerlijke kanttekening

De wetenschap rondom fructaan en hoefbevangenheid is genuanceerd. In experimentele studies werd laminitis opgewekt door extreem hoge doses fructaan via een maagslang, en er is wetenschappelijk debat over in hoeverre normale begrazing via fructaan alleen tot hoefbevangenheid leidt. Onderzoekers van Mad Barn en anderen wijzen erop dat er nog nooit een gedocumenteerd geval van hoefbevangenheid is vastgesteld dat direct en uitsluitend aan het fructaangehalte van weidegras is toe te schrijven.

Wat de wetenschap wél eenduidig aantoont, is dat de totale hoeveelheid niet-structurele koolhydraten in gras, inclusief fructaan, eenvoudige suikers en zetmeel, een risicofactor vormt, en dat dit risico wordt versterkt door seizoensomstandigheden, het type gras, de conditie van het paard en de aanwezigheid van insulineresistentie of EMS. Voorzichtigheid in voorjaar en najaar is dan ook geen overbezorgdheid, maar een wetenschappelijk onderbouwde maatregel.

Wat kun je als paardenhouder doen?

• Beperk weidegang in het voorjaar en najaar, zeker op zonnige dagen na koude nachten. De ochtenduren zijn het risicovolst; overweeg om gevoelige paarden 's avonds of 's nachts buiten te laten.
• Laat gevoelige paarden geleidelijk wennen aan vers gras na een periode op stal. De darmflora heeft tijd nodig om zich aan te passen.
• Wees niet misleid door een kale of schrale wei: ook kort gras en gras onder stress bevat hoge fructaanwaarden.
• Beperk de tijd op de wei liever niet te rigide in korte blokken. Onderzoek toont aan dat paarden die beperkt worden in weidegang dit compenseren door sneller en meer te eten zodra ze er wel toegang toe hebben.
• Laat bij twijfel hooi analyseren op het gehalte aan wateroplosbare koolhydraten. Weken van hooi verlaagt het suiker- en fructaangehalte gemiddeld met 20 tot 30%.
• Zorg voor voldoende dagelijkse beweging. Beweging verbetert de insulinegevoeligheid en ondersteunt de stofwisseling, wat het risico op hoefbevangenheid direct vermindert.
• Laat bij overgewicht, een dikke manenkam of eerder doorgemaakte hoefbevangenheid bloedonderzoek uitvoeren om insulineresistentie of EMS uit te sluiten.